हाम्रो सामा चकेवा, हाम्रो पहिचान: आखिर किन बिर्सिँदैछौँ?

आदर्श सिंह | गाउँका आँगनहरुमा गुञ्जिने "सामा खेल चललि भौजी सङ सहेली, कार्तिक मासे हो भैया सामा लेले अवता, चुग्ला करे चुग्ली बिल्लैया करे म्याउ" जस्ता अनेकौ गितहरु आज किन सुनिन छाडेका छन्? माटोका साना आकृतिसँग जोडिएका हाम्रा भावना, संस्कार र परम्परा आखिर कहाँ हराउँदैछन्?

कार्तिक महिनाको साँझ, शीतल हावा, गाउँको खुला आँगन, हातमा बाँसको डालो, डालाभित्र सजाइएका रङ्गीचङ्गी माटाका मूर्ति अनि समूहमा गुञ्जिने मैथिली लोकगीत। यी दृश्यहरू सम्झिँदा मिथिला मधेशको एउटा सुन्दर सांस्कृतिक पर्व आँखाअगाडि आउँछ,त्यो हो सामा चकेवा।

कुनै समय थियो, दिपावली सकिएलगत्तै गाउँका दिदीबहिनी, छोरीचेली र महिलाहरू सामा चकेवाको तयारीमा जुट्थे। साँझ पर्दै जाँदा गाउँका चोक, बाटो, पोखरी र खेतका आलीहरू सामा चकेवाका गीतले गुञ्जायमान हुन्थे। बालबालिकादेखि वृद्धासम्म सबैको अनुहारमा छुट्टै उत्साह देखिन्थ्यो। तर आज समय फेरिएको छ। ती गीतहरू कम सुनिन थालेका छन्, सामूहिक सहभागिता घटेको छ र कतिपय ठाउँमा यो पर्व केवल औपचारिकतामा सीमित हुँदै गएको छ। आखिर किन?

सामा चकेवा केवल पर्व होइन, हाम्रो पहिचान हो!

सामा चकेवा मिथिलाको मौलिक लोकसंस्कृति र दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयताको प्रतीक हो। पौराणिक कथाअनुसार भगवान् श्रीकृष्णकी छोरी सामालाई अन्यायपूर्ण आरोपका कारण चराको रूप लिनुपरेको थियो। आफ्नी बहिनीप्रतिको प्रेम र विश्वासका कारण उनका दाजु साम्बले उनलाई न्याय दिलाउन प्रयास गरेका थिए। यहि कारणले आफ्ना दाजुभाइको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र प्रगतिको कामना गर्दै पर्व मनाउन थालियो। यही कथासँग जोडिएर सामा चकेवा पर्व मनाउने परम्परा चलेको जनविश्वास छ।

यस पर्वमा माटोबाट सामा, चकेवा, चुगला,सतभैया, व्रीन्दावन, ढोलकिया, चरा तथा अन्य आकृतिहरू बनाइन्छन्। बाँसको डालोमा सजाएर मैथिली भाषाका परम्परागत गीत गाउँदै महिलाहरू सामूहिक रूपमा पर्व मनाउँछन्। अन्तिम दिन विधिअनुसार बिदाइ गरिन्छ।

यसले दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्ध मात्र होइन, मैथिली भाषा, लोकगीत, माटोको कला, प्रकृति र सामाजिक एकतालाई समेत जोडेको छ।

आखिर किन हराउँदैछ सामा चकेवा?

सामा चकेवा कमजोर हुँदै जानुको एउटा मात्र कारण छैन। बदलिँदो सामाजिक संरचना, आधुनिक जीवनशैली र सांस्कृतिक बेवास्ता यसका प्रमुख कारण हुन्।

पहिलो, नयाँ पुस्ताको घट्दो चासो।

आजका बालबालिका र युवाहरूलाई सामा चकेवाको कथा, गीत र यसको महत्त्वबारे पर्याप्त जानकारी छैन। मोबाइल, इन्टरनेट र आधुनिक मनोरञ्जनको प्रभाव बढ्दै जाँदा पुराना लोकपरम्परासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ।

दोस्रो, पुस्तान्तरणको अभाव।

पहिले हजुरआमा र आमाहरूले छोरी तथा नातिनीहरूलाई गीत सिकाउँथे, माटोका मूर्ति बनाउन सिकाउँथे। अहिले त्यो परम्परागत ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने वातावरण घट्दै गएको छ। आधुनिकताले गर्दा पुराना पुस्तासँगै धेरै मौलिक गीत र सीप हराउने जोखिम छ।

तेस्रो, वैदेशिक रोजगारी र बसाइँसराइ।

मधेशका धेरै युवा रोजगारी तथा अध्ययनका लागि गाउँ छाडेर सहर र विदेश पुगेका छन्। परिवारहरू छुट्टिएका छन्। सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने पुरानो वातावरण पनि कमजोर भएको छ। दाइभाइ बिदेश हुदा दिदिबहिनीहरुले पर्व नै मनाउन छोडेका छन।

चौथो, सामूहिक संस्कृतिको कमी।

सामा चकेवा एक्लै मनाउनेभन्दा समूहमा मनाउँदा बढी जीवन्त हुने पर्व हो। तर अहिले गाउँटोलमा पहिलेझैँ सामूहिक सहभागिता कम हुँदै गएको छ। समुहमा बस्नुभन्दा हाथमा मोबाइल लिएर एक्लै बस्न रुचाउँछन्।

पाँचौँ, सरकारी तथा संस्थागत बेवास्ता।

मिथिलाको यति महत्त्वपूर्ण लोकसंस्कृतिको संरक्षण, प्रचारप्रसार, अनुसन्धान र अभिलेखीकरणमा पर्याप्त ध्यान पुग्न सकेको छैन। संस्कृति संरक्षणका कार्यक्रमहरू पनि निरन्तर र प्रभावकारी हुन आवश्यक छ। स्थानिय सरकारले पनि केही ध्यान नदिनु पनि एक कारण हो।

अब कसरी बचाउन सकिन्छ हाम्रो सामा चकेवा?

संस्कृति आफैँ हराउँदैन, हामीले अभ्यास गर्न छाडेपछि हराउँदै जान्छ। त्यसैले यसको संरक्षणको जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन, हामी सबैको हो।

सबैभन्दा पहिले घरबाटै सुरुवात गर्नुपर्छ। आमाबुबा र हजुरआमाले नयाँ पुस्तालाई सामा चकेवाको कथा सुनाउनुपर्छ, मैथिली लोकगीत सिकाउनुपर्छ र पर्व मनाउन प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।

विद्यालय तथा क्याम्पसहरूमा सामा चकेवासम्बन्धी सांस्कृतिक कार्यक्रम, चित्रकला, मूर्ति निर्माण र लोकगीत प्रतियोगिता आयोजना गर्न सकिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नै संस्कृतिप्रति गर्व गर्न सिकाउँछ।

स्थानीय तहले प्रत्येक वर्ष सामा चकेवा महोत्सव आयोजना गर्नुपर्छ। पुराना लोकगीत जान्ने महिलाहरूको सम्मान, माटोका मूर्ति बनाउने कुम्हारलाई प्रोत्साहन र स्थानीय कलाकारलाई उचित अवसर दिनुपर्छ।

सामा चकेवाका पुराना गीत, कथा र परम्परालाई भिडियो, अडियो तथा लिखित रूपमा सुरक्षित राख्नुपर्छ।ठाउँमा ठाउमा सामा चकेवाको पेन्टिङहरु बनाउनु पर्छ। सामाजिक सञ्जाललाई पनि यसको प्रचारप्रसार र नयाँ पुस्तासम्म संस्कृति पुर्‍याउने माध्यम बनाउन सकिन्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, सामा चकेवालाई केवल मञ्चको कार्यक्रम होइन, घर, आँगन र गाउँटोलको जीवित परम्परा बनाउनुपर्छ।

संस्कृति जोगाउनु भनेको आफ्नो अस्तित्व जोगाउनु हो!

मधेश केवल भौगोलिक क्षेत्र होइन। यो भाषा, साहित्य, कला, लोकगीत, लोकनृत्य, परम्परा र आत्मीयताको साझा संसार हो। मिथिला चित्रकला, झिझिया, जट-जटिन, जोगिरा, विद्यापतिको गीत, विवाहका लोकगीत, सम्दाउन, छठ र सामा चकेवा हाम्रा सांस्कृतिक सम्पदाका सुन्दर उदाहरण हुन्।

यी परम्पराहरूले हाम्रो इतिहास र पुर्खाको जीवनशैली बोकेका छन्। यदि हामीले यिनलाई बेवास्ता गर्‍यौँ भने भविष्यका पुस्ताले आफ्नो संस्कृतिबारे पुस्तकमा पढ्नुपर्नेछ, तर आफ्नै आँखाले देख्न र अनुभव गर्न पाउनेछैनन्।

आज हामीसँग मोबाइलमा हजारौँ गीत सुरक्षित छन्, तर आफ्नै हजुरआमाले गाउने सामा चकेवाका मौलिक गीतहरू सुरक्षित राख्न सकेका छैनौँ। यो सोच्नुपर्ने विषय हो।

हामी आधुनिक बनौँ, प्रविधिसँग जोडिऔँ, संसारसँग प्रतिस्पर्धा गरौँ। तर आधुनिक बन्ने नाममा आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचान बिर्सनु हुँदैन।

अन्त्यमा, एउटा प्रश्न सबैसँग छ:

यदि आज हामीले सामा चकेवाका गीत गाउन छाड्यौँ, माटोका मूर्ति बनाउन छाड्यौँ र नयाँ पुस्तालाई यसको कथा सुनाउन छाड्यौँ भने भोलिका सन्तानले आफ्नो संस्कृतिको पहिचान कहाँ खोज्ने?

यो हाम्रो संस्कृति हो, यो हाम्रो परम्परा हो, यो हाम्रो पहिचान हो यसलाइ जोगाउनु हाम्रो कर्तव्य हो। हाम्रो सामा चकेवा, हाम्रो गौरव। यसको संरक्षण आजैबाट सुरु गर्नुपर्छ।