संस्कृतिको नाममा आर्केस्ट्रा नचाउने काम कहिलेसम्म?

आदर्श सिंह | मधेशको पहिचान के हो? हाम्रो संस्कृति, हाम्रो परम्परा, हाम्रा लोकगीत, लोकनृत्य, मिथिला कला र पुर्खाले जोगाएर राखेका अमूल्य सम्पदा होइनन् र? त्यसो भए आज संस्कृतिको नाममा जे भइरहेको छ, त्यसबारे हामीले प्रश्न कहिले गर्ने?

मधेशको माटो आफैँमा संस्कृति र परम्पराले भरिएको छ। यहाँका छठ, सामा–चकेवा, जितिया, विवाहका परम्परागत गीत, झिझिया नाच, मिथिलाको कला र लोकभाकाले हाम्रो छुट्टै पहिचान बनाएका छन्। हाम्रा पर्वहरू केवल रमाइलो गर्ने अवसर मात्र होइनन्, यी त पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका भावना, आस्था र संस्कारका प्रतीक हुन्।

तर आजकल एउटा प्रश्नले मन पोल्छ, के सांस्कृतिक कार्यक्रम भनेको ठूलो स्पिकर बजाउने, अश्लील गीत घन्काउने र आर्केस्ट्रामा नृत्य गराउने कार्यक्रम मात्रै हो?

पर्वको नाममा अश्लीलता, संस्कृतिको नाममा आर्केस्ट्रा!

आज गाउँदेखि सहरसम्म विभिन्न मेला, महोत्सव र पर्वका अवसरमा मनोरञ्जनका कार्यक्रम आयोजना हुनु आफैँमा नराम्रो होइन। कलाकारले आफ्नो कला देखाउन पाउनुपर्छ, दर्शकले मनोरञ्जन लिन पाउनुपर्छ। तर मनोरञ्जनको नाममा अश्लील शब्द भएका गीत र आपत्तिजनक नृत्यलाई नै सांस्कृतिक कार्यक्रमको मुख्य आकर्षण बनाइन्छ भने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

छठजस्तो आस्थाको पर्व होस्, स्थानीय मेला होस् वा कुनै सामाजिक उत्सव, कार्यक्रमको उद्देश्य के हो भन्ने कुरा आयोजकले बुझ्नुपर्दैन र?

भीड जम्मा भयो, टिकट बिक्री भयो, कार्यक्रम चर्चित भयो भन्दैमा त्यसलाई संस्कृतिको संरक्षण भन्न मिल्छ र? केही घण्टाको मनोरञ्जनका लागि हाम्रो मौलिक लोकगीत, लोकनृत्य र परम्परागत प्रस्तुतिलाई किन पछाडि पारिँदैछ?

संस्कृतिको नाममा आर्केस्ट्रा नचाउने काम कहिलेसम्म?

यो प्रश्न कलाकारविरुद्ध होइन, कला र मनोरञ्जनविरुद्ध पनि होइन। यो प्रश्न हाम्रो संस्कृति र मनोरञ्जनबीचको सन्तुलनबारे हो। कलाकारलाई सम्मान गरौँ, तर सांस्कृतिक कार्यक्रमको उद्देश्य पनि नबिर्सौँ।

टिकटकमा भाइरल हुने होड, मर्यादाको सीमा कहाँ?

आज सामाजिक सञ्जालको प्रभाव निकै ठूलो छ। विशेषगरी टिकटकमा केही सेकेन्डको भिडियो भाइरल बनाउन मानिसहरू विभिन्न प्रयोग गर्छन्। कतिपय भिडियोमा अश्लील शब्द, आपत्तिजनक हाउभाउ र शरीर प्रदर्शनलाई चर्चाको माध्यम बनाइएको देखिन्छ।

समस्या टिकटक प्रयोग गर्नुमा होइन। समस्या के हो भने, भ्युज र लाइक पाउने होडमा हामी कस्तो सामग्रीलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छौँ?

हामीले नै अश्लील भिडियो सेयर गर्ने, त्यसमा रमाउने, त्यस्ता प्रस्तुतिलाई बढावा दिने अनि अर्को दिन समाज बिग्रियो भनेर चिन्ता गर्ने हो भने हाम्रो जिम्मेवारी कहाँ रहन्छ?

कलाकारको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र अभिव्यक्तिको सम्मान हुनुपर्छ। तर आयोजक, दर्शक, अभिभावक र सामग्री निर्माताले पनि आफ्नो सामाजिक जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। भाइरल हुनु नै सफलताको एकमात्र मापदण्ड होइन।

अब समाजले आफैँलाई प्रश्न गर्ने बेला आएन र?

मधेशमा प्रतिभाको कमी छैन। यहाँ लोकगीत गाउने प्रतिभाशाली कलाकार छन्, परम्परागत नृत्यमा निपुण युवायुवती छन्, मिथिला संस्कृतिलाई विश्वसामु चिनाउन सक्ने सिर्जनशील पुस्ता छ। तर उनीहरूलाई उचित अवसर र प्रोत्साहन कति दिइरहेका छौँ?

स्थानीय आयोजकले कार्यक्रमको केही समय मौलिक लोकगीत, झिझिया, सामा–चकेवा, मिथिला संस्कृति र स्थानीय प्रतिभाका लागि छुट्याउन सक्दैनन् र? स्थानीय तहले सांस्कृतिक कार्यक्रमका लागि स्पष्ट आचारसंहिता बनाउन सक्दैन? विद्यालय, युवा क्लब र सामाजिक संस्थाले नयाँ पुस्तालाई आफ्नै संस्कृति चिनाउने अभियान चलाउन सक्दैनन्? अवश्य सक्छन्,

यसका लागि अश्लील गीत बजाउनेलाई गाली गरेर मात्र पुग्दैन। विकल्प पनि दिनुपर्छ। राम्रा लोकगीत, सांस्कृतिक नृत्य, नाटक, हास्यव्यङ्ग्य र स्थानीय कलाकारका प्रस्तुतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। कार्यक्रमको प्रकृति र दर्शकअनुसार मर्यादित प्रस्तुति सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा पनि मौलिक संस्कृति झल्काउने सामग्रीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

संस्कृति बचाउने जिम्मेवारी कसको?

संस्कृति कुनै एक व्यक्ति, कलाकार वा संस्थाको मात्र सम्पत्ति होइन। यो हाम्रो सामूहिक पहिचान हो। यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी सरकारको मात्र पनि होइन, हामी सबैको हो।

हामीले आफ्ना पर्वलाई मनोरञ्जनमुक्त बनाउनुपर्छ भन्ने होइन, मनोरञ्जनलाई संस्कृतिसँग जोड्नुपर्छ भन्ने हो। आर्केस्ट्रा राख्नै हुँदैन भन्ने होइन, सांस्कृतिक कार्यक्रमको नाममा हुने हरेक प्रस्तुतिलाई प्रश्नबिनै स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने पनि होइन।

हामीले आज आफ्नो संस्कृतिको संरक्षणमा ध्यान दिएनौँ भने भोलि नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक पहिचान चिनाउन पनि गाह्रो हुन सक्छ।

त्यसैले प्रश्न फेरि उही छ: पर्वको नाममा अश्लीलता, संस्कृतिको नाममा आर्केस्ट्रा र लोकप्रियताको नाममा विकृतिलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रवृत्तिलाई हामीले कहिलेसम्म सामान्य मानिरहने?

आउनुहोस्, मनोरञ्जन गरौँ, कलाकारलाई सम्मान गरौँ, तर आफ्नो संस्कृतिलाई पनि उत्तिकै माया गरौँ।

किनकि संस्कृति हाम्रो पहिचान हो, भीड जम्मा गर्ने बहाना मात्र होइन।

अब सोच्ने बेला आएको छ। मधेशको संस्कृति जोगाउने कि आफ्नै आँखाअगाडि बिस्तारै ओझेल पर्दै गएको हेरेर बस्ने?