कोरोना अस्त्र – अबको शैक्षिकसत्र

विश्वमा ज्ञान, विज्ञान तथा प्रविधिको विकास यति द्रुतगतिमा हुँदैछ कि हामीले जानकारी पाएको, पढेको र अनुभव गरेको कुराहरू केही वर्षभित्र नै पुरानो लाग्न थाल्छ । विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिको प्रेम, लगाव र आवश्यकताले हरेक दिन नयाँ नयाँ खोज अनुसन्धान हुँदै गइरहेको छ ।

जसले गर्दा मानव जीवनको धेरै पहलूलाई बुझ्न सहज भएको छ । एउटा बन्द कोठाभित्र बसेर संसार हेर्ने अवसर पाउनु सामान्य कुरा होइन । मानवको यो कार्य ज्ञान र खÞोजप्रतिको असीम प्रेमले सम्भव भएको हो । मानवले सुखी र खुसी हुन अनेकौं उपायहरू दिन प्रतिदिन खोज्दै गएको देखिन्छ । भौतिक सुख सुविधाको लागि भाग दौडमा हर व्यक्ति सामेल छन् । आज शिक्षाको उद्देश्य नै ‘भौतिक विकास’ केन्द्रित छ । साथै, यो भौतिकताको दौडमा मानव आफ्नै खÞोज अनुसन्धानको गोलचक्करमा अल्झिदै गएको पनि देख्न सकिन्छ ।

खोज तथा अनुसन्धान प्रकृतिप्रति शासन गर्न उन्मुख भएको छ । यो नै खÞोजको कुरूपता हो । मानविय क्रियाकलाप प्रकृति विरोधी हुँदै गएको देख्न सकिन्छ । अर्को ग्रहमा जीवन खोज्न जति लगानी हुँदैछ, यो भन्दा बढि आवश्यक पृथ्वीको जीवनलाई बचाउनुमा लगानी गरिनु आवश्यकता छ । आज खÞोज र अनुसन्धान नै मानव जीवन र प्रकृतिलाई खतरामा पारेको छ । र, यसको प्रमुख कारण हो ‘शिक्षाको उद्देश्य र शैक्षिक विषयवस्तु ।’ आजको दिनमा विज्ञान र प्रविधि विना मानव जीवन कल्पना गर्न सकिन्न जस्तो लाग्छ ।

अर्कोतर्फ ‘कोरोना वर्ल्ड’ले विज्ञानलाई नै चुनौती दिएको छ । एउटा भाइरसले विश्वलाई नै बन्दी बनाएको छ । खÞोज तथा अनुसन्धानलाई फिक्का बनाएको छ । प्रकृति विरोधी खÞोजले मानव जीवन नै खÞतरामा छ । लाखौं लाख मानवले ज्यान गुमाएका छन् । आशा गरौं, यो मानव क्रियाकलापबाट सिर्जित महामारीलाई छिटो पार पाउन सकियोस् । आज विश्वका हरेक मानव बाँच्नका लागि तड्पेको देखिन्छ । बाँच्न प्रार्थना गर्दैछन् । जसरी पनि मानवलाई बचाउन र बाँच्न विश्वको शक्तिशाली कहलिएका देश दम घिच्दै छन् ।

तसर्थ, अब हामीले आफ्नो शैक्षिक उद्देश्य, शैक्षिक विषयवस्तु र खÞोज अनुसन्धान प्रकृति संरक्षण तथा मानव जीवनलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्दै पाठ्यक्रमलाई पुनरावलोकन गर्नुपर्ने देखिन्छ । विश्वको दौडभन्दा आफ्नो माटो सुहाउँदो विषयवस्तु प्राथमिकता दिइनुपर्छ । स्वास्थ्य, सन्तुलित आहार, प्राकृतिक जीवनशैली, प्रकृति संरक्षण तथा मानव कल्याण केन्द्रित शैक्षिक पाठ्यक्रम हुनुपर्छ । अहिले पन्ध्रौं योजनामा शिक्षाको लक्ष्य ‘गुणस्तरीय शिक्षा मार्फत् सिर्जनशील, दक्ष, प्रतिस्पर्धी, उत्पादनशील, नवप्रवर्तनशील, मानव स्रोतको विकास गर्ने’ भनि राखिएको छ ।

तर, यस लक्ष्यमा गुणस्तरीय शिक्षा मार्फत् सिर्जनशील, दक्ष, प्रतिस्पर्धी, उत्पादनशील, नवप्रवर्तनशील, प्रकृति संरक्षक, स्वरोजगार, स्वस्थ्य तथा मानव कल्याण उन्मुख मानव स्रोतको विकास गर्ने’ आदी कुरा जोड्नुपर्छ ।

सन्तुलित र स्वस्थ जीवन कसरी बाँच्ने आजको प्रमुख चुनौती छ । तसर्थ, शैक्षिक उद्देश्य, विषयवस्तु तथा क्रियाकलाप पनि स्वस्थ्य र सन्तुलित जीवन केन्द्रित हुनुपर्छ । प्रकृतिलाई ध्वस्त गर्दै शासन गर्ने भन्दा प्राकृतिक जीवनशैलीमा रमाउने वातावरण सिर्जना हुनुपर्छ । कोरोना अन्त्य होस् या रहोस्, हरेक जिम्मेवार निकायले शैक्षिक उद्देश्य, विषयवस्तु र क्रियाकलापमा निम्न बमोजिम सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ ः

– पाठ्यक्रम अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको साथ साथै स्थानीय स्तरको पनि हुनुपर्छ । विद्यालय तहदेखि विश्वविद्यालय तहसम्म कपि पेस्ट गर्दा आफ्नो माटो सुहाउँदो विषयवस्तु समेत राख्नुपर्छ । यस्तो हुँदा विदेशी नोकर उत्पादन गर्ने विश्वविद्यालयले स्वदेशी कर्मठ दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नेछ ।

– शिक्षाको उद्देश्य नै स्वस्थ्य, प्रकृति संरक्षण तथा स्वदेशी दक्ष जनशक्ति तैयार गर्नु हुनुपर्छ ।

– विद्यालय तहको शैक्षिक क्रियाकलाप पूराका पुरा शिक्षक केन्द्रित छ । यसलाई विद्यार्थी केन्द्रीत बनाइनु पर्छ । कक्षा कोठाको ह्वाइट बोर्ड र ब्लायक बोर्डमा आधारित शैक्षिक क्रियाकलापले गर्दा आज डेढ महिनामै सम्पूर्ण विद्यालय, अभिभावक र विद्यार्थी सब थोक बर्बाद भएको अनुभव गर्दैछन् । साथसाथै ईलर्निंग सिकाईमा प्राथमिकता दिइनुपर्छ ।

– एउटै कक्षा कोठामा ५०–६० जना विद्यार्थी कोचेर भेडा बाख्रा जस्तो राख्ने ट्रेन्डलाई परिवर्तन गर्दै ग्रुप लर्निंग, प्रोजेक्ट लर्निंग, सेल्फ लर्निंग, प्रयोगात्मक लर्निंग, ईलर्निंग, आनलाइन लर्निंगमा आधारित शिक्षण सिकाईलाई जोड दिनुपर्छ ।

– विद्यालयले दैनिक जीवनमा प्रयोग आउने, स्वस्थ्य रहने, निरोग रहने, स्वरोजगार बन्ने खालको विषयवस्तुलाई नै मुख्य प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

– पाठ्यवस्तुमा कृत्रिमताको चांगभन्दा प्रकृति केन्द्रित हुनुपर्छ ।

– परीक्षा प्रणालीमा व्यापक सुधार गर्नुपर्ने छ । विद्यार्थीलाई आतंकित र थर्कमान बनाउने परीक्षा प्रणाली बारे सोच्नु पर्नेछ । तीनघण्टे परीक्षामा अड्किएको सोचलाई त्याग्नुपर्छ । केन्द्रिकृत परीक्षा प्रणालीलाई विद्यालय तहबाट खारेज गर्नुपर्छ । यो ३ घण्टे परिक्षाले विद्यार्थीको गुणस्तरको मुल्यांकन हुँदैन, सिर्फ विद्यार्थीले कति विषय वस्तु एक वर्षमा याद राख्न सक्छ भन्ने कुराको मापन हुन्छ । नत यस्तो किसिमको परिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीको सृजनात्मक, सिपमुलक ज्ञानको मापन गर्न सक्छ । तसर्थ, परिक्षा प्रणाली विद्यार्थीको व्यवहार परिवर्तन, अनुभव, प्रयोगात्मक, सृजनात्मकता, सिप सिकाईमा आधारित गरिनु पर्छ ।

– अहिले विश्वमा नै बालमैत्री सिकाईलाई जोड दिइएको छ । अब ‘घरमैत्री सिकाई’मा पनि जोड दिनुपर्छ । घरमा सिक्न सक्ने विषयवस्तु, आफ्नो गाउँ छिमेकमा सिक्न सक्ने विषयवस्तु, आफ्नै प्रयासबाट सिक्न सक्ने विषयवस्तुलाई विद्यालयमा पढाउन छोड्नु पर्छ । स्पुन पिडिंग सिकाईलाई त्यागनु पर्छ ।

– शिक्षक अहिले ज्ञानका भण्डार हुन्, शिक्षक विना सिकाई असम्भव छन् भन्ने दर्शनलाई परिवर्तन गरिनु पर्छ । विद्यार्थी स्वयं पनि धेरै कुरा सिक्न सक्छन्, जान्न सक्छन् भन्ने सोचको विकास गर्नुपर्छ ।

अब कोरोनाले सिकाएको पाठलाई मनन गर्दै शैक्षिक क्षेत्रलाई सुधार गरौं । अरूको पाठ्यक्रमलाई चोरी गर्न छोडौं र आफ्नै मौलिक पाठ्यक्रमको पनि विकास गरौं । अब लर्ड मेकालयद्वारा थोपारिएको अंग्रेजी शिक्षालाई पुनरावलोकन गरौं । अंग्रेजीलाई भाषाको रूपमा मात्र लिऔं । अनि मात्र शैक्षिक गुलामबाट पनि मुक्त हुन सकिएला । आत्मसम्मान बढाउन र देशलाई परनिर्भरताबाट बचाउन सकिन्छ । शिक्षामा हुने परिवर्तनले नै अहिले ढोÞल पिटिएको राष्ट्रियता मजबूत होला । भिख मागेर राष्ट्रियता मजबूत हुँदैन, परनिर्भताबाट मुक्त हुनुपर्छ । युवालाई विदेशी नोकर होइन, स्वदेशी सक्षम नागरिक बनाइनु पर्छ । यो शैक्षिक सुधारबाट मात्र सम्भव छ ।

लेखक सुदिपराज कुशवाहा समाजिक अभियन्ता तथा ‘एसओएस विद्यालय/कलेज लहानका निर्देशक समेत हुन् ।