के शिक्षा 'सर्टिफिकेट' बटुल्नु मात्रै हो त ?

शिक्षा भनेको कुनै विश्वविद्यालयबाट सर्टिफिकेट बटुल्नु मात्रै होइन । आफ्ना जीवनमा हरेक पक्षहरु लाइ ठीकसंग संचालन गर्न सक्नु पनि शिक्षा हो ।

हरेक अचेतनाबाट चेतनातिर अगाडी बढ्नु पनि शिक्षा हो । मान्छेलाई मान्छेको ब्यबहार गर्न जान्नु पनि शिक्षा हो । संसार मा यस्ता शिक्षीत र सभ्य मान्छेहरु पनि छन् , जसका सर्टिफिकेटहरु फोहोर पोछेर फालिएको हुन्छ ।

तशर्थ समाज परिवर्तनमा सबैभन्दा ठुलो लडाई शिक्षाको लडाई हो, नक्कल बाहेक अरु केहि बाकि छैन हाम्रो शिक्षामा , शिक्षा भनेको रचनात्मक र सृजनात्मक हुनुपर्दछ ।

अहिलेको हाम्रो शैक्षिक पद्धतीले एउटा असल नोकर मात्र उत्पादान गर्न सिकाउदछ । अहिलेको समयमा कयौ युवा आफ्नो डीग्रिसम्मको पढाइ पुरा गरिसक्दा पनि अन्योलतामै अल्झिरहेका हुन्छन , किनभने डिग्री त भयो तर गुणस्तरीयता भएन जसले आफैले आफैलाई बिश्वास हुन सकेन फलतः खाडी मुलुक गई आफ्नो डिग्री भन्दा निकै तल झरी काम गर्नु पर्ने बाध्यता भएको छ ।

अहिले नेपालको शिक्षामा कक्षा १ देखि १२ सम्म पुग्दा ८३ प्रतिशत विद्यार्थी विद्यालयबाट गायब भैसक्छन १७ प्रतिशत मात्रै पढाईलाई निरन्तरता दिएको अबस्था छ । प्रयोग गर्न नमिल्ने कक्षा कोठा भएका सरकारी बिद्यालय २८ प्रतिशत छन् , पक्कि भवन नभएका सरकारी बिद्यालय ४१ प्रतिशत छन् , प्रयोग योग्य कम्युटर नभएका बिद्यालय ८८ प्रतिशत छन् , शौचालय नभएका सरकारी बिद्यालय १६ प्रतिशत छन् र बजेटको ८० प्रतिशत रकम तलव भत्तामै सकिन्छ त्यत्ति मात्रै कहाँ हो र एक तिहाई सरकारी स्कूल का शिक्षकलाई त पढाउनै आउदैनन , राजनीतिक भागबण्डामा पोषण गरिएको छ । शिक्षाले विद्यार्थीमा सिर्जनशीलता , आलोचनात्मक चेत र जीवनपयोगी सिप भर्न सक्नुपर्दछ ।

आजको विद्यार्थीलाई धेरै कुरा आउँछ होला तर प्रायलाई प्रस्तुत गर्न आउदैन । डिग्री त छ तर निवेदन वा अन्य शुद्ध संग अधिकांशलाई लेख्न आउदैन भने त्यस्तो शिक्षा के काम ।

असल शिक्षा र स्वास्थ्यले मानिसको क्षमता बढाएर गरिबीको अबस्थाबाट बाहिर निकाल्न मदत गर्दछन , शिक्षा र स्वास्थ्य आर्थिक बिकासका साधक हुन् । शिक्षा भनेको ज्ञान, सिप र उत्पादन हासिल गर्ने तथा त्यसको उपयोग को लागि मार्गदर्शन गर्ने औजार हो ।

मानव बिकास प्रतिबेदन अध्यन गर्दा जुन देशमा साक्षरताको प्रतिशत कम छ ती देशको मानव विकास म्रनक पनि कम्जोर रहेको देखिन्छ । असल शिक्षा ले काम गर्नको लागि मानसिक शक्ति प्रदान गर्दछ भने स्वास्थ्यले शारीरिक शक्ति प्रदान गर्दछ ।

हाम्रो शिक्षण पद्धति मा पढ्नु भनेको घोक्नु हो भन्ने बुझाई रहेको छ ,बुझ्नु आवश्यक छैन । हाम्रो यहि घोक्ने बानीले गर्दा विद्यार्थीले सोच्न र रचनात्मक हुन बिर्सिसकेका छन् ।

बिषयलाई जिबन संग जोड्न सक्यो भने मात्रै विद्यार्थीको बिषयमा रुचि बढ्छ । केहि महिना पहिले पर्यावरण संरक्षण सम्बन्धि अतिरिक्त कक्षा लिन एक स्कूल मा ५ जनाको समुहमा गएको थिए त्यसै क्रममा कक्षामा प्रवेश गरे र विद्यार्थीलाई क्रमशः प्रश्नहरु सोध्दै जादा तिमीले खाने रोटीको पिठो कहाबाट कसरि आउँछ थाहा छ त्यसपछि उक्त विद्यार्थीले जवाफ दियो कि ज्ञान चक्की आँटा बाट आउँछ , हाम्रो शिक्षाबाट यो भन्दा बढी के आशा गर्ने र ? किनकि हामीले त विद्यार्थीलाई घोक्न सिकायौ , पढ्न र बुझ्न त सिकाएनौ ।

शिक्षा यस्तो हुनुपर्दछ कि जसले बर्तमान मात्रै होइन भविष्यलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्नुपर्दछ । विद्यार्थीमा जबसम्म अध्यन अनि खोजको भोक जाग्दैन तबसम्म उसले ज्ञान हासिल गर्न सक्दैन ।

विद्यार्थीलाई खान बनाउन सिकाउनु ,कुन खानामा के कति पौष्टिक आहार हुन्छ भनेर जानकारी गराउनु , कति चामलमा कति पानि दिने भात पाक्न आदि सबै सिकाउनु पनि शिक्षा , बिज्ञान र गणित हो । आज बच्चा बच्चालाइ साबुन पानीले हात धुन सिकाउनु पनि शिक्षा हो , मेरो ३।५ बर्षको छोरीले मलाई हात धुन स्मरण गराउछ किनकि उसमा हात धुनुपर्ने चेतना भैसकेको छ ।

शिक्षाको उदेश्यनै जीवनको उदेश्य चिन्ने र उदेश्य साकार गर्ने उपाय पत्ता लगाउनु हो । हाम्रो शिक्षाले अर्को रोपेको भ्रम भनेको सर्टिफिकेट हो , शिक्षा सर्टिफिकेट मै सिमित हुनु शिक्षाको सबैभन्दा ठुलो असफलता हो । कलेज नपढेका मानिसहरुपनि सफल भएका छन् र बिश्वबिद्यालय मा धेरै अंक ल्याएका पनि बेरोजगार वा असफल छन् यहाँ ।

विश्व शिक्षामा फिनल्याण्ड को शिक्षालाई उत्कृष्ट मानिन्छ, किनकि त्यहाको शिक्षण पद्धत्ति चेतना र सिर्जनशीलता संग जुटेको छ, संस्कृति र विकास संग जुटेको छ, जीवन पद्धतिसंग जुटेको छ र बास्तविकता संग जुटेको छ ।

अल्बर्ट आइन्स्टाइन सिर्जनशीलता ले चिनिएका हुन् सर्टिफिकेट ले चिनिएका होइनन । डाक्टर , इन्जिनियर ,पाइलट ,वकिल आदि हुनु नै सफलता होइन एक जिम्मेवार नागरिक बन्नु पनि सफलता हो । शिक्षा भनेको देश ,समाज ,परिवार र आफ्नो लागि उपयोगी हुनुपर्दछ ।