'नयाँ वर्ष' र यसको विषेशता

वि.स.२०७७ सालको नयाँ वर्ष तथा सिर्वा पावैनको अवसरमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना । नेपाली पात्रो अनुसार वि.सं.२०७७ सालको शुरुवात भयो ।

अंगे्रजी पात्रो अनुसार २०२० ए.डि. चलिरहेको छ । वि.सं. र ए.डि.को के सम्बन्ध रहेकोछ भनेर कौतुहलता लाग्नु स्वाभाविकै हो ।

ए.डि.भन्नाले एनो डोमनी र वि.सी.भन्नाले विफोर क्राइस्ट बुझिन्छ । ५७ वि.सी.मा आएर विक्रम सम्बतको शुरुवात भएको हो । तसर्थ ए.डी भन्दा वि.स.५७ वर्ष अगाडि रहेको छ ।

भारतका पराक्रमी राजा विक्रम आदित्यले अर्काशक्तिशाली राजा शंक राजालाई हराएपछि विक्रम सम्बत शुरु गरेका हुन् । यो नवौ शताब्दीमा आएर निकै प्रचलित भए । यो पात्रो हिन्दु,बौद्ध र जैन धर्मालम्बीहरुले विशेष मान्यताको साथ निरन्तरता दिदै आएर आज वि.सं.२०७७ साल आएको हो ।

विक्रम संवतलाई नेपाल,भारत वंगलादेश तथा पाकिस्तानमा पनि धुमधाम संग मनाइन्छ । वैषाख १ गते नयाँ वर्षको शुरुवात भएको दिनको रुपमा लिइन्छ ।

यसलाई र्सिवा पावैन पनि भन्ने गरिन्छ । र्सिवापावैनमा जुर शीतल मनाईन्छ । विहानै स्नान गरी आफुभन्दा सानालाई टाउको पानी हाली आर्शीवाद दिने गरिन्छ भने आफूभन्दा ठुलालाई खुट्टामा पानी दिई आर्शीवाद लिइन्छ ।

जुरशीतल सम्बन्धि एक किंवदन्ती रहेको छ । जसअनुसार परापूर्वकालमा सरुवा रोग जस्तै दादुरा, विफर जस्ता रोगहरु माहामारीको रुपमा हुनेगर्थे । यो रोग सरसफाईको कमी तथा व्यक्तिगत सरसफाईको कमीले एक व्यतिmबाट अर्को व्यक्तिमा सर्नेभएकोले सरसफाईमा ध्यान दिईनुपर्छ भन्ने मान्यताको साथ शुरुभएको हो ।

भगवान शीतलालाई शीतल बनाईराख्नुपर्छ भन्ने मान्यता पनि हो । हाल यो रोगको भ्याक्सिनहरु पत्ता लागिसकेकोले निकै नै कम भएको छ ।

यो दिन बोटविरुवामा अनिवार्यरुपमा पानी हाल्ने,नयाँबोटविरुवा रोप्ने प्रचलन पनि रहेको छ । यसले विश्वमा दिनप्रतिदिन भइरहेको जलवायुपरिवर्तनलाई पनि सघाउ पुग्छ भन्ने विस्वास तथा मान्यता रहेको छ ।

चैत्रमा पकाएको परिकार वैषाखमा खाने चलन रहेको छ । यसको अर्थ आगामी दिनमा पनि यसैगरी मिठो मसिनो परिकार निरन्तररुपमा खाइरहन पाउन् भन्ने विस्वास रहेको छ ।

वैषाख १ गते सिरहाको शलहेश फूलवारी मेला र त्यसैगरी उदयपुरको रौता पोखरी, थानपोखरी मेला वैषाख २ गते देखि सिरहाको पताइल,पोखरीयागढ र सप्तरीको शम्भुनाथ मेला, सुन्सरी र मोरङमा १ महिनासम्म मेला लाग्ने गरेका छन् ।

प्रत्येक ठाउँको मेलाको आ–आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृति र ऐतिहासिक विशेषता रहेको छ ।

सिरहा जिल्लाको लहान नगरपालिका देखि ४ किलो मिटर पश्चिम शलहेश फूलवारी मेला धुमधाम लाग्ने गरेको पाइन्छ । ऐतिहासिक मान्यताअनुसार राजा शलहेश वि.सं.१३२५ का पराक्रमी शक्तिशाली राजा थिए ।

राजाले आफ्नो फूलवारीमा फूल टिपी सधैं पुजा आजा गर्नेगर्दथे । राजकुमारी मालिनीसंग खुव प्रेम गथ्र्यो तर आफ्नो जिवनकालमा उनीहरुको प्रेम सफल भएन । त्यसपछि सलहेशको विवाह बलाठका राजाकी छोरी सत्यावतीसंग भएको थियो ।

अन्तत राजकुमारी फूलको रुपमा एक दिन मात्र राजा शलहेश नजिक आउने वाचा गरे र यहि वाचा अनुरुप यस फूलवारीमा १ गतेको दिन मात्र राजा शलहेशको मन्दिर नजिकको रुखमा फूल फूल्ने गर्दछ ।

यसको वैज्ञानिक खोज तथा अनुसन्धान गर्न आवश्यक रहेको देखिन्छ । धर्मालम्बीहरु फूल टिपेर राजा शलहेशलाई चढाउने गर्दछ । यो महिमा सुनेर मेलामा टाढा टाढाका मानिसहरुको भिड हुने गर्दछन् ।

यो दिन धार्मिक मान्यता अनुसार भाकल गर्छन् र आफुले चिताएको मनोकामना पुरा भएपछि भाकल बुझाउने गर्दछन् । वषौदेखि मान्दैआएका यी महत्वपूर्ण मेला यसपाली फैलिएको विश्वव्यापी कोरानाको संक्रमणको माहामारीले गर्दा स्थगित गरिएको छ ।

यो पर्व बडो उल्लासका साथ मनाउने गरिन्छ । नेपालका विभिन्न ठाउँमा थारु तथा मधेसी समुदायका मानिसहरुले मनाउने गरेको पाइन्छ । जुर शीतल ठाउँ विशेष १ र २ गते मनाउने गरिन्छ ।

यसरी नयाँ वर्षको दिन मनाइने जुरशीतल र विभिन्न ठाउँमा लाग्ने मेलाहरुको एकआपसमा ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्बन्ध रहेको पाइन्छ ।

---

सुर्य नारायण चौधरी
उदयपुर
कार्यरतः कोशी हेल्थ इन्टीच्युट , विराटनगर