सावनमा किन लगाईन्छ 'बोलबम' ?

श्रावण महिनासँगै देशका सडकहरू राताम्य पहिरनमा सजिएका बोलबम भक्तले भरिन थाल्छन्। टाउकोमा गंगाजलको कावड बोकेर "बोलबम! बम-बम भोले!" भन्दै लामो यात्रा तय गर्ने कावडिया अर्थात् शिवभक्तहरूको ताँती देशका प्रायः सबै भागमा देख्न सकिन्छ। विशेष गरी मिथिला र मधेस क्षेत्रमा त यो सांस्कृतिक लहरझैँ बनिसकेको छ।

तर, प्रश्न उठ्न सक्छ – सावनमा बोलबम किन लगाइन्छ? यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व के छ?

धार्मिक पृष्ठभूमि
हिन्दू धर्मग्रन्थअनुसार, श्रावण महिनामा समुद्र मन्थन भयो। त्यसक्रममा निस्किएको कालकूट विषले समस्त सृष्टिलाई खतरा भयो। त्यो विष भगवान शिवले आफ्नो कण्ठमा समेटे – जसका कारण उनी ‘नीलकण्ठ’ कहलाए। विषको प्रभावलाई शान्त पार्न देवगणले उनलाई गंगाजल चढाए। त्यही परम्परा आज पनि जीवित छ – जसलाई ‘बोलबम’ यात्रा वा ‘कावड यात्रा’ भनेर चिनिन्छ।

शिवको प्रसादस्वरूप जल चढाउने परम्पराले भक्तजनहरूलाई संयम, तपस्या र भक्ति मार्गमा प्रेरित गर्छ।

"बोलबम" शब्दको अर्थ
"बोलबम" दुई शब्दबाट बनेको हो – बोल अर्थात् पुकार गर्नु, र बम अर्थात् भगवान शिवको एक नाम। यसैले बोलबम भन्नाले ‘हे बम भोले, हाम्रा पुकार सुन्नुहोस्’ भन्ने भाव प्रकट हुन्छ।

यात्राको क्रममा भक्तहरू ‘बोलबम’, ‘बम बम भोले’, ‘हर हर महादेव’ जस्ता जयघोष गर्दै अगाडि बढ्छन्। यो एक प्रकारको भक्ति ऊर्जा र सामूहिक आराधनाको रूप हो।

कावड यात्रा : आस्था र अनुशासनको संगम
बोलबम यात्रा कुनै साधारण यात्रा होइन। यसमा कावडिया भक्तहरू पवित्र नदी (जस्तै गङ्गा, बागमती, कमला आदि)बाट जल भरेर पैदल यात्रा गर्छन्। कुनै-कुनै स्थानमा सय किलोमिटरभन्दा बढीको दूरी पार गरेर उनीहरू शिव मन्दिरसम्म पुग्छन् र जल अर्पण गर्छन्।

यात्राका बेला कावड बोक्ने नियम छ – कसैले छुन नपाउने, सुत्दा समेत कावड जमिनमा नराख्ने। यो नियमले भक्तलाई अनुशासन, ध्यान र तपस्यामा राख्छ।

स्वास्थ्य र वातावरणसँगको सम्बन्ध
सावन महिनामा वर्षाको प्रभावले वातावरण शुद्ध र जीवन्त हुन्छ। त्यही मौसमी विशेषताले गर्दा लामो पैदल यात्रा गर्दा पनि थकाईको अनुभव कम हुन्छ। यसरी भक्ति, स्वास्थ्य र प्रकृतिको मिलन हुन्छ बोलबम यात्रामा।

सामाजिक समरसताको प्रतीक
बोलबम यात्रामा जात, वर्ग, भाषा, धर्मको भिन्नता बाँकी रहँदैन। सबैले एउटै स्वरमा शिवलाई पुकार्छन्। यो समानता, सहिष्णुता र सामाजिक ऐक्यताको ज्वलन्त उदाहरण हो।

मधेसमा बोलबमको सांस्कृतिक रूप
विशेष गरी मिथिला र मधेस क्षेत्रको सावन विशेष बनिदिन्छ बोलबम यात्राले। यहाँका सडकहरू कावड बोकेका भक्तले भरिन्छन्। सहरदेखि गाउँसम्म बोलबम यात्राको ध्वनि गुञ्जिन्छ। धेरै ठाउँमा स्थानीय समुदाय स्वयं पानी, खाना, औषधी र विश्रामस्थलको व्यवस्था गर्छन् – जसले सामाजिक सहयोग र धार्मिक सौहार्दलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ।

बोलबम केवल एउटा धार्मिक उत्सव होइन – यो आस्था, अनुशासन, तपस्या, समाज र संस्कृतिको अद्वितीय संगम हो। शिवको निस्वार्थ आराधनाका माध्यमबाट मानव शरीर, मन र आत्माको शुद्धिकरण गराउने यो परम्परा आधुनिक जीवनशैलीमा समेत अध्यात्मिक सन्तुलन ल्याउने माध्यम बन्न सक्छ।

सावन आयो भने अब ‘बोलबम’को जयघोष मात्र होइन, त्यसको गहिरो भाव र सन्देशलाई आत्मसात् गरौं।