अब जानकी मन्दिरको महन्थ फेरौँ !

सम्पादकीय | जनकपुरधामको जानकी मन्दिर केवल एउटा धार्मिक संरचना होइन। यो मिथिलाको आत्मा हो। लाखौँ श्रद्धालुको आस्था, नेपालको सांस्कृतिक पहिचान र धार्मिक पर्यटनको प्रमुख आधार हो। त्यसैले यसको व्यवस्थापनमाथि उठ्ने प्रश्नलाई व्यक्तिगत विवादका रूपमा होइन, सार्वजनिक सरोकारका विषयका रूपमा हेरिनुपर्छ।

दुर्भाग्यवश, केही वर्षयता जानकी मन्दिर आफ्नो धार्मिक गरिमाभन्दा बढी विवादका कारण चर्चामा छ। गुठीको सम्पत्तिको संरक्षणदेखि व्यवस्थापनको पारदर्शिता, नेतृत्वको उत्तरदायित्वदेखि धार्मिक संस्थाको मर्यादासम्म अनेक प्रश्न सार्वजनिक रूपमा उठिरहेका छन्। यी प्रश्नलाई अस्वीकार गरेर होइन, तथ्य र पारदर्शिताबाट सम्बोधन गरेर मात्रै जनविश्वास कायम रहन सक्छ।

जानकी मन्दिरसँग सम्बन्धित गुठीको ठूलो परिमाणको जग्गा विगतमा बिक्री भएको विषय बेला–बेलामा सार्वजनिक बहसको विषय बन्दै आएको छ। यस सम्बन्धमा विभिन्न आरोप, आशंका र जिज्ञासा व्यक्त हुँदै आएका छन्। यस्ता विषयमा सत्य के हो भन्ने कुरा सम्बन्धित निकायको निष्पक्ष छानबिन, अभिलेखको सार्वजनिककरण र पारदर्शी लेखापरीक्षणबाट मात्र स्पष्ट हुन सक्छ। धार्मिक सम्पत्तिको संरक्षण कुनै व्यक्तिको दायित्व मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजप्रतिको जिम्मेवारी हो।

अर्कोतर्फ, वर्तमान महन्थ राम तपेश्वर दास र आफूलाई छोटा महन्थ दाबी गर्ने रामरोशन दासबीचको विवादले पनि मन्दिरलाई अनावश्यक रूपमा विवादको केन्द्रमा पुर्‍याएको देखिन्छ। धार्मिक संस्थाभित्र मतभेद हुन सक्छ। तर त्यसले संस्थाको गरिमा, श्रद्धालुको विश्वास र सार्वजनिक हितमा असर पार्नु हुँदैन। नेतृत्वबीचको विवादले यदि मन्दिरको प्रतिष्ठामै प्रश्न उठाउन थालेको छ भने त्यसको जिम्मेवारी नेतृत्वले नै लिनुपर्छ।

समाजले साधुसन्तलाई त्याग, संयम, सेवा र नैतिकताको प्रतिमूर्तिका रूपमा हेर्छ। त्यसैले धार्मिक नेतृत्वको जीवनशैलीबारे सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठ्नु आफैंमा चिन्ताको विषय हो। त्यस्ता प्रश्नको उत्तर आक्रोशले होइन, आचरण, पारदर्शिता र नैतिक उदाहरणबाट दिनुपर्छ। धार्मिक नेतृत्वप्रति सम्मान पदले होइन, व्यवहारले कायम रहन्छ।

पछिल्लो समय विवाहमण्डप (मडवा) र मन्दिरभित्र रहेको चलचित्र सङ्ग्रहालयको टिकट व्यवस्थालाई लिएर देखिएको विवादले पनि व्यवस्थापनको दृष्टिकोणमाथि प्रश्न खडा गरेको छ। सरकारी धारणा वा निर्णयप्रति असहमति राख्ने अधिकार सबैलाई छ। तर त्यसको विरोधस्वरूप सार्वजनिक उपयोगका संरचनामा ताला लगाएर श्रद्धालु र पर्यटकलाई असुविधा सिर्जना गर्नु समाधानको बाटो हुन सक्दैन। धार्मिक संस्थाले विवादको मूल्य भक्तजनबाट असुल गर्नु उचित अभ्यास मान्न सकिँदैन।

जानकी मन्दिर कुनै व्यक्ति वा समूहको निजी सम्पत्ति होइन। यो सार्वजनिक आस्था र इतिहासको धरोहर हो। त्यसैले यसको सञ्चालन पनि सार्वजनिक उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र सुशासनका आधारमा हुनुपर्छ। जब संस्थाभन्दा व्यक्ति ठूलो देखिन थाल्छ, त्यहाँ समस्या सुरु हुन्छ। जब प्रश्नको उत्तर संवाद होइन, शक्ति प्रदर्शनबाट दिन खोजिन्छ, त्यहाँ विश्वास कमजोर हुन्छ।

आज आवश्यक परेको कुरा कसैको पक्ष वा विपक्षमा उभिनु होइन। आवश्यक परेको कुरा जानकी मन्दिरलाई विवादबाट मुक्त गरेर संस्थागत रूपमा बलियो बनाउनु हो। त्यसका लागि गुठी सम्पत्तिको अवस्था सार्वजनिक हुनुपर्छ। आय-व्यय नियमित रूपमा सार्वजनिक गरिनुपर्छ। स्वतन्त्र लेखापरीक्षण हुनुपर्छ। व्यवस्थापन प्रणाली समयानुकूल, उत्तरदायी र पारदर्शी बनाइनुपर्छ।

यी सुधार वर्तमान नेतृत्वबाट सम्भव हुन्छ भने स्वागतयोग्य हुनेछ। तर यदि नेतृत्वमाथि जनविश्वास निरन्तर कमजोर हुँदै गएको छ, व्यवस्थापनबारे उठेका प्रश्नको विश्वसनीय उत्तर आउन सकेको छैन र मन्दिर, आस्थाको गरिमाभन्दा विवादले बढी स्थान ओगट्न थालेको छ भने नेतृत्व परिवर्तनबारे बहस हुनु अस्वाभाविक होइन।

महन्थ पद सम्मानको मात्र विषय होइन, उत्तरदायित्वको पनि विषय हो। सार्वजनिक विश्वास गुमाउँदै गएको नेतृत्वले आत्मसमीक्षा गर्न सक्नुपर्छ। किनभने कुनै पनि धार्मिक संस्थाको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति भवन वा जमिन होइन, जनताको विश्वास हो।

जानकी मन्दिर व्यक्तिभन्दा ठूलो संस्था हो। माता जानकीको आस्था कुनै पद वा पदाधिकारीभन्दा माथि छ। त्यसैले यदि जानकी मन्दिरलाई फेरि मर्यादा, पारदर्शिता र जनविश्वासको केन्द्र बनाउने हो भने संस्थागत सुधारसँगै नेतृत्व परिवर्तनको विषयमा पनि गम्भीर, जिम्मेवार र खुला बहस हुनुपर्छ।

समयले उठाएको प्रश्न अब एउटै छ: हामी व्यक्तिलाई जोगाउने कि जानकी मन्दिरको गरिमा?